Няўдалыя нацыянальна-вызваленчыя паўстанні палякаў быццам дэскрыдытавалі сябе. Беларускія патрыёты ў пошуках новага шляху для свайго народа прыйшлі да сацыялістычнай дактрыны і рэрэарыентацыі з Польшчы на Расію. Спеў усерасійскі выступ бедных супраць багатых (сацыялістычная рэвалюцыя). Растрэл шэсця пецярбургскіх працоўных з сем'ямі 9 студзеня 1905 г. сатрос усю краіну. Хваля сутычак і мітынгаў пратэсту ахапіла і гарады Беларусі, Працоўныя пачалі вясновы наступ на прадпрымальнікаў і дамагліся падвышэнні заробку і скарачэнні працоўнага дня да 9-10 гадзін.
Улетку 1905 г. назіраўся ўздым працоўнага і сялянскага руху. У жніўні цар апублікаваў закон пра скліканне дарадчай Думы, падрыхтаваны Міністрам унутраных спраў Булыгиным. Па гэтым законе працоўныя і іншыя твары, якія працуюць па найманні, не атрымлівалі выбарчага права. Лібералы пагадзіліся ўдзельнічаць у выбарах. Усе партыі сацыялістычнай арыентацыі байкатавалі выбары ў Думу. 
У кастрычніку 1905 г. краіну ахапіла ўсерасійская стачка. У Беларусі ў выніку стачкі была паралізавана ўся чыгунка. У разгар гэтай стачкі, 17 кастрычніка 1905 г., цар падпісаў маніфест, у якім народа былі абяцаны воля слова, збораў, звязаў, а таксама скліканне заканадаўчай Думы. У гэта ж час улады перайшлі да рэпрэсій. 18 кастрычніка па ўзгадненні з губернатарам П. Курловым у Менску на прывакзальным пляцы быў расстраляны дваццацітысячны мітынг. У выніку да 100 чалавек было забіта, каля 300 паранена. У адказ эсэры вырашылі правесці шэраг тэрарыстычных актаў. Эсэр І. Пуліхаў здзейсніў няўдалы замах на П. Курлова і быў расстраляны.
Пасля маніфеста 17 кастрычніка ліберальная буржуазія стала актыўна падтрымліваць царызм. У канцы 1905 г. была створана партыя «Зьвяз 17 кастрычніка» («октябристы»). Яна падтрымлівала царызм і яго праграму, выступала за неабходнасць захавання адзінства Расіі. «Октябристы» дапушчалі магчымасць даць некаторую аўтаномію толькі Фінляндыі. У лістападзе 1905 г. лібералы стварылі Канстытуцыйна-дэмакратычную партыю (кадэты). Яны выступалі за канстытуцыйную манархію, выкуп часткі абшарніцкай зямлі сялянамі, дэмакратычныя волі, але супраць права народаў на нацыянальнае самавызначэнне. Праўда, у яе праграме было абяцана даць аўтаномію Царству Польскаму. Шырокай падтрымкі дзейнасць кадэтаў у Беларусі не атрымала. Да вясны 1906 г. невялікія групы кадэтаў аформіліся толькі ў Магілёве і Пінску. Саюзніцай кадэтаў выступала Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі , якая была створана ў канцы 1905 г. па ініцыятыве віленскага каталіцкага біскупа Э. Роппа. Вельмі правыя сілы ўтварылі «Звяз рускага народа», чальцоў якога пачалі зваць «чарнасотнікамі». У канцы 1905 г. - пачатку 1906 г. черносотенные арганізацыі аформіліся ў Менску, Гомелі, Віцебску, Пінску.
Маніфест 3 лістапада 1905 г., у адпаведнасці з якім спынялася збіранне выкупных плацяжоў, не супакоіў сялян. У лістапада-снежні 1905 г. адзначаны ўздым сялянскага руху: у кастрычніку зарэгістравана 54 выступы сялян, у лістападзе - 154, у снежні - 286. У гэта ж час адбыліся хваляванні ў войскі. Выступы салдатаў адбыліся ў Віцебску, Гародня, Бабруйску, Баранавічах, Брэсце, Магілёве. Снежаньскае ўзброенае паўстанне ў Маскве знайшло вызначаны водгук у Гомелі, Пінску, Мазыры, Баранавічах. У Менску 8 снежня пачаўся ўсеагульны страйк, якой кіравала кааліцыйная рада. У ноч на 9 снежня ў Менску былі арыштаваны 17 актыўных рэвалюцыйных дзеячаў. Горад і губерня былі абвешчаны на становішчы надзвычайнай аховы, зачынена газета «Паўночна-заходні край». Пачаўся перыяд паступовага спаду рэвалюцыі.
Палітыка і тактыка царызму, агульнарасійскіх і нацыянальных партый у перыяд спаду рэвалюцыі 1905 - 1907 гг.
Адступ рэвалюцыі суправаджалася карнымі экспедыцыямі, растрэламі, звальненнямі. Для адцягнення ўвагі ад рэвалюцыйных падзей былі скарыстаны выбары ў Дзяржаўную Думу. 11 снежня 1905 г. быў апублікаваны новы выбарчы закон, па якім перавага на выбарах было забяспечана абшарнікам і буржуазіі. Лібералы заклікалі грамадзян да ўдзелу ў выбарах. Бальшавікі, эсэры, Бунд, падтрымалі тактыку байкоту Думы. Прадстаўнікі габрэйскай «Паолей - Цион» і сіяністаў-сацыялістаў блакаваліся з кадэтамі. Меншавікі занялі палавіністую пазіцыю: яны адпрэчвалі выбары дэпутатаў, але згодны былі прыняць удзел у выбарах упаўнаважаных і выбарнікаў для стварэння органаў «рэвалюцыйнага самакіравання» на месцах.
Беларускі сацыялістычны гмах на II з'ездзе ў студзені 1906 г. прыняла новую праграму. Канчатковай мэтай гмаха была замена капіталізму сацыялізмам, прыватнай уласнасці - грамадскай. Ажыццяўленне зямельнай рэформы злучалася са звяржэннем царызму. Па іх праграме зямлёй павінны распараджацца зямельныя фонды, каб кожны мог узяць зямлю ў пажыццёвае карыстанне. Самадзяржаўе ў Расіі павінна быць заменена федэратыўна -дэмакратычнай рэспублікай з культурна-нацыянальнай аўтаноміяй для нацыянальных меншасцяў. Абгрунтоўвалася патрабаванне аўтаноміі для Беларусі з мясцовым соймам у Вільню. БСГ далучылася да тактыкі байкоту.
Аднак з-за спаду рэвалюцыі сарваць выбары не атрымалася. З 36 дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў 29 прайшлі ў Думу ад кадэцкай партыі пры падтрымцы Канстытуцыйна-каталіцкай партыі, сацыялістаў і «Звяза дасягнення раўнапраўя габрэяў у Расіі». З сямі іншых дэпутатаў пяць адносілі сябе да беспартыйных, адзін - да сацыял-дэмакратам і адзін - да правых. Цэнтральнае месца ў працы Думы заняло аграрнае пытанне. У Думе была створана фракцыя «трудавікоў», якая складалася з сялян і народніцкіх элементаў. Яна ўнесла законапраект, які патрабаваў перадачы ў агульнанародны зямельны фонд усіх казённых, удзельных, кабінетных, царкоўных, а таксама абшарніцкіх і іншых прыватных земляў, якія перавышалі ўсталяваную для дадзенай мясцовасці працоўную норму. Зямля ўсенароднага фонду павінна была перадавацца ў карыстанне сялянам па так званай працоўнай ці спажывецкай норме. Законапраект быў падпісаны і некаторымі прадстаўнікамі беларускіх губерняў. Аднак абсалютная большасць дэпутатаў-сялян з Беларусі не падтрымала праграму нацыяналізацыі зямлі і ўраўняльнага землекарыстання.
Дума прыняла пастанову, у якім падкрэслівалася, што яна ад прымусовага адчужэння прыватных земляў не адступіць. У сувязі з гэтым 9 ліпеня 1906 г. Мікалай II выдаў указ пра роспуск I Думы і скліканні II Думы 20 лютага 1907 г. Урадавы блок на выбарах у беларускіх губернях ішоў пад сцягам «Рускага ўскрайкавага звяза», створанага ў кастрычніку 1906г. Гэты блок выступаў за «адзіную і непадзельную Расію». На выбарах у Беларусі перамаглі дзве шавінісцка-клерыкальныя групоўкі: руская октябристско-черносотенная і польская автономистская. Кожная з іх адмаўляла існаванне беларускага этнаса. Левыя партыі ў Беларусі на выбарах патрывалі паразу. У Думу ад беларускіх губерняў былі абраны 14 правых, 7 октябристов, 7 чальцоў польскай правай партыі «Народных дэмакратаў» і 7 беспартыйных. Аднак у цэлым па краіне склад II Думы апынуўся больш радыкальным, чым I Думы. Указам Мікалая II ад 3 чэрвеня 1907г. II Дзяржаўная Дума была распушчана. Адначасова быў зменены выбарчы закон, які яшчэ ў большай ступені абмяжоўваў правы працоўных і сялян і забяспечваў панаванне ў Думе абшарнікаў і буйнай буржуазіі. Па істоце гэта быў дзяржаўны пераварот.
Ва ўмовах спаду рэвалюцыі беларускія нацыянальныя лідары былі змушаны шукаць магчымасці для легальнай дзейнасці. Галоўным кірункам стала культурна-асветная праца, легальны беларускі друк. У верасні 1906 г. у Вільню пачала выходзіць першая легальная газета на беларускай мове «Наша дзель». Афіцыйнымі рэдактарамі сталі кіраўнікі БСГ І. Луцкевіч, Ф. Умястовский. Усяго выйшла 6 нумароў. Апошні нумар - 18 снежня 1906 г. У «Нашай дзелі» друкаваліся як палітычныя артыкулы, так і мастацкія творы. У студзені 1907 г. рашэннем Віленскай судовай палаты газета была забаронена. У лістападзе 1906 г. кіраўнікі БСГ арганізавалі выданне новай легальнай газеты «Наша ніва», якая ў далейшым згуляла вылучную ролю ў развіцці нацыянальнай культуры. Улетку 1907 г. адбылася апошняя канферэнцыя БСГ, якая прыняла рашэнне пра яе роспуск. Актывісты і кіраўнікі БСГ аб'ядналіся вакол рэдакцыі «Нашай нівы». Значная заслуга ў развіцці беларускага нацыянальна-культурнага руху, у распаўсюдзе нацыянальнай асветы прыналежыць кнігавыдавецкаму таварыству «Зазірне сонца і ў наша вакенца». Заснавана яно было прафесарам Б. Эпімах-Шапілам у Пецярбургу ў 1906 г. У 1906 г. яно выдала кірыліцай і лацінкай кніжку «Беларуская чытанка, ці Першая навука чытання» К. Каганца і «Першае чытанне для дзетак беларусаў» Э. Пашкевіч (Цёткі). У 1907 г. былі выдадзены «Дудка беларуская» Ф. Багушэвіча і паэма А. Міцкевіча «Пан Тадэвуш» у перакладзе Дуніна-Марцінкевіча.
Нягледзячы на паразу, першая руская рэвалюцыя паскорыла палітычнае размежаванне ўсіх грамадска-палітычных сіл, і стала сур'ёзным выпрабаваннем для асноўных партый, якія набылі неабходны досвед палітычнай барацьбы. Былі зроблены вызначаныя крокі ў пераўтварэнні самадзяржаўя ў канстытуцыйную манархію. Аднак глыбокіх дэмакратычных рэформаў ажыццявіць не атрымалася. Рэвалюцыйныя падзеі ў Беларусі садзейнічалі ўздыму нацыянальнай самасвядомасці і пашырэнню нацыянальна-вызваленчай барацьбы беларускага народа.
Эканамічнае і палітычнае развіццё Беларусі ў 1907 - 1913 гг
Пасля рэвалюцыі 1905 - 1907 гг. царскі ўрад імкнуўся нейтралізаваць апазіцыйны рух. З 1907 па 1910 гг. было зачынена больш 40 прафзвязаў. Шмат удзельнікаў рэвалюцыйных падзей апынулася ў турмах. Толькі ў 1908 г. праз Менскую турму прайшло больш 24 тысяч чалавек. Былі забаронены шматлікія асветныя таварыствы і кружкі. Аднак царскі ўрад разумеў, што толькі гвалтоўнымі метадамі краіну не супакоіць. Значная частка дзяржаўных дзеячаў усведамляла неабходнасць рэформаў. Барацьба сялян за зямлю паскорыла правядзенне аграрнай рэформы. Галоўным ідэолагам і арганізатарам пераўтварэнняў у аграрным сектары выступіў прэм'ер-міністр П. Сталыпін. Абвешчаная царскім указам ад 9 лістапада 1906 г. рэформа сялянскага надзельнага землеўладання прадугледжвала ліквідацыю абшчыны, пераход зямлі ў асабістую ўласнасць, перасяленне часткі сялян у Сібір і на Далёкі Ўсход. У палітычным плане гэта рэформа дазваляла расслаіць вёску, паскорыць адукацыю заможнага пласта сялян, які мог бы стаць апорай самадзяржаўя.
Кожнаму селяніну дазвалялася выйсці з абшчыны і замацаваць у асабістую ўласнасць свой зямельны надзел. Дазвалялася таксама патрабаваць вылучэння зямлі на адным участку-водрубе, перанясучы на якую хату, ён мог бы стварыць сваю сялібу. Для правядзення рэформы ствараліся губернскія і павятовыя землеустроительные камісіі. З 14 чэрвеня 1910 г. землеустроительные камісіі атрымалі права прымусова вылучаць сялянам зямлю на адным участку. Для перасяленцаў вылучаліся сродкі на праезд, кароткатэрміновыя крэдыты і бязвыплатныя грашовыя субсідыі, фармаваліся адмысловыя цягнікі, рыхтаваліся пункты прыёму і размеркаванні якія перасяляюцца, наразаліся ўчасткі зямлі. За восем гадоў (1907 - 1914 гг.) з Беларусі перасялілася ў Сібір 335366 чалавек. За гэты перыяд 36544 чалавека вярнулася назад.
Рэформа закранула фактычна толькі Магілёўскую і Віцебскую губерні, дзе супольнае земляробства складала адпаведна 79,2 і 44,6% ад усіх сялянскіх земляў. Да 1916 г. у гэтых губернях з абшчыны выйшла 63% сялян. Атрымаўшы зямлю ў прыватную ўласнасць, шматлікія сяляне-беднякі прадавалі яе. У пяці заходніх губернях у 1907 - 1914 гг. 40830 сялян прадалі надзельную зямлю. За 9 гадоў сталыпінскай аграрнай палітыкі было ўтворана звыш 129 тыс. сяліб і адрубоў, што складала 12% сялянскіх гаспадарак. Ім прыналежала 10,8% усіх земляў, якія знаходзіліся ва ўласнасці сялян. Сталыпінская аграрная рэформа ў цэлым садзейнічала ўздыму сельскай гаспадаркі. З 1907 па 1913 гг. пасяўныя пляцы ў Беларусі павялічыліся на 11%, пагалоўе буйнай рагатай скаціны вырасла на 10%, пагалоўе свінняў - амаль на 10%. Рэформа спрыяла таксама падвышэнню таварнасці сельскагаспадарчай вытворчасці. Напярэдадні першай сусветнай вайны ў Расію і за мяжу штогод вывозіліся каля 2 млн. пудаў ільновалакна, 395 тыс. пудаў малочных прадуктаў, 550 тыс. пудаў мяса, 50 тыс. галоў свінняў, 11,5 тыс. галоў буйнай рагатай скаціны.
Аграрная рэформа садзейнічала таксама ўздыму прамысловасці. Сярэднегадовы прырост у прамысловасці склаў 13,9%. Нягледзячы на высокую ўдзельную вагу дробнатаварнай вытворчасці, ускоренно развівалася буйнае фабрычна-завадское. Валавая прамысловая прадукцыя ў 1913 г. перавысіла ўзровень 1908 г. на 67,5%. У гады эканамічнага ўздыму павялічылася дзель акцыянернага капіталу. Аб'ём валавай прадукцыі акцыянерных грамадстваў вырас у 1900 - 1913 гг. у 52,2 разу. Ішоў рост канцэнтрацыі прамысловай вытворчасці. У 1913 г. на прадпрыемствах з лікам працоўных 500 і больш чалавек працавала 18,8% наёмных працоўных.
Пасля чэрвенскага перавароту 1907 г. вялікадзяржаўны шавінізм фактычна стаў дзяржаўнай палітыкай. У мэтах паслаблення пазіцый польскіх абшарнікаў на выбарах у III і IV Дзяржаўныя думы, урад захаваў для беларускіх сялян адносна большае, чым у цэнтральнай Расіі, прадстаўніцтва ад іх - 29,5% выбарнікаў. Квота абшарнікаў у ліку выбарнікаў у заходніх губернях была зніжана (да 88,5%) у адносінах да цэнтральнай часткі Расіі. Чарнасотнікі і октябристы на выбарах у III і IV Дзяржаўныя думы атрымалі ў беларускіх губернях абсалютная большасць месцаў. Іх органы друку «Віленскі веснік», «Менскае слова», «Селянін» разгарнулі шавіністычную агітацыю, накіраваную супраць палякаў, габрэяў, а таксама беларускага нацыянальнага руху, газеты «Наша ніва» як ворагаў «адзінай і непадзельнай Расіі». Дзейнасць праўрадавых партый не абмяжоўвалася выбарчай кампаніяй. У Беларусі былі створаны таварыствы «Селянін» і «Рускае ўскрайкавае грамадства». Яны ўяўлялі сабою групы «Звяза рускага народа» і імкнуліся захаваць і ўмацаваць пазіцыі самадзяржаўя ў Беларусі. У 1908 г. у Беларусі было створана «Заходне-рускае праваслаўнае братэрства», якое павяло барацьбу супраць каталіцтва. У 1911 г. у Пецярбургу паўстала «Заходне -рускае грамадства», якое прапагандавала ідэалогію «западнороссов». Найболей паслядоўнымі яе прадстаўнікамі былі Говорский, Брянцев, Коялович. Забяспечыўшы такім чынам дужыя палітычныя і ідэалагічныя пазіцыі, у 1911 г. царызм рашыўся на ўводзіны земстваў у заходніх губернях, у тым ліку ў Менскай, Магілёўскай і Віцебскай. Пры выбарах у земствы замест саслоўных курый (сялянскай і абшарніцкай) уводзіліся курыі нацыянальныя - «руская» і «польская». Земствы не ўводзіліся ў Гарадзенскай і Віленскай губернях, паколькі ўлады асцерагаліся, што тут органы мясцовага самакіравання патрапяць пад уплыў польскага і каталіцкага дваранства.
Aслабленым у Беларусі апынуўся ліберальна-апазіцыйны цэнтр, асновай якога з'яўлялася партыя кадэтаў. Яе кіраўніцтва стала схіляцца да правых пазіцый. Магілёўская і Пінская арганізацыі кадэтаў распаліся. У заходняй частцы Беларусі на пазіцыях гэтай партыі засталіся польскія і беларускія ксяндзы, якія ў 1907 г. стварылі Краявую партыю Літвы і Беларусі. Яна дамагалася скасаванні дыскрымінацыйных законаў у стаўленні палякаў і каталікоў. Аднак, як рускія шавіністы, так і ідэолагі Краявой партыі адмаўлялі існаванне беларускага этнаса, выступалі супраць беларускага нацыянальнага руху.
Мясцовыя партыі сацыялістычнай арыентацыі знаходзіліся ў крызісным стане. Безумоўна, гэтаму садзейнічала рэпрэсіўная палітыка царскіх улад. Але назіралася і расчараванне працаўнікоў тактыкай і палітыкай гэтых партый. Сацыял-дэмакратычныя арганізацыі скараціліся ў 15 раз. Некаторае ажыўленне сацыял-дэмакратаў назіралася ў гады новага эканамічнага ўздыму. У 1912 г. ізноў быў створаны Палескі камітэт РСДРП. Невялікія арганізацыі Бунда ў гэты перыяд захаваліся ў Бабруйску, Пінску і Гомелі. Галоўнае патрабаванне Бунда ў гэты перыяд - імпрэза суботы. Кіраўніцтва эсэраў вырашыла не спыняць тэрарыстычнай дзейнасці. Але ў канцы снежня 1908 г. у партыі адбылося ЧП. Стала вядома, што кіраўнік баявой арганізацыі эсэраў Евна Азеф з'яўляецца агентам царскай ахранкі. Гэта выклікала шок у эсеровских арганізацыях. Шматлікія з іх спынілі сваю дзейнасць. У Беларусі засталася толькі невялікая група эсэраў у Магілёве. Беларускі нацыянальны рух у гэты перыяд насіла культурна-асветніцкі характар. Цэнтрам яго была газета «Наша ніва». Галоўным у дзейнасці газеты стала барацьба супраць нацыянальнага прыгнёту, за прызнанне беларускай нацыі і культуры. Яна садзейнічала аб'яднанню беларускай інтэлігенцыі, развіццю культуры, распаўсюду навукова-папулярных ведаў.
Ва ўмовах насталай палітычнай рэакцыі працоўны і сялянскі рух рэзка скараціўся, яно насіла, галоўным чынам, абарончы і эканамічны характар. Прыкметы ажыўлення працоўнага руху з'явіліся пасля растрэлу ў красавіку 1912 г. працоўных на Ленскіх капальнях. Дэманстрацыі, стачкі адбыліся ў Гомелі, Менску, Гародня, Бабруйску. На новую прыступку працоўны рух у Беларусі паднялося ў студзене-сакавіку 1914 г. Трыццаць сем дзён працягвалася стачка на двух заводах сельскагаспадарчага інвентара ў Віцебску. У Менску страйкавалі працоўныя чыгуналіцейнага заводу. За сем месяцаў 1914 г. у Беларусі адбылося 500 сялянскіх выступаў. Трыццаць з іх скончыліся сутыкненнем з паліцыяй. Далейшае развіццё класавай барацьбы было перапынена першай сусветнай вайной.