BELHISTORY.COM

Ваенныя дзеянні "саюзнікаў" супраць Польшчы. 28 верасня 1939 г. нацысты захапілі Варшаву. Сярод пяці тысяч забітых і 16 тыс. параненых абаронцаў польскай сталіцы былі беларусы. Больш за 576 тыс. польскіх вайскоўцаў патрапілі ў нямецкі палон. Сярод палонных таксама знаходзіліся беларусы. Нямецкія самалёты бамбавалі вайсковыя аб'екты на тэрыторыі Заходняй Беларусі, уварваліся ў Брэст. Для навядзення германскіх самалётаў савецкі ўрад дазволіў выкарыстоўваць радыёстанцыю ў Менску. Таму БССР была ўцягнутая ў другую сусветную вайну не ў 1941 г., а ў 1939 г., прычым у звязе з нацысцкай Нямеччынай. На ўсходзе польскія войскі атрымалі загад пазбягаць сутычак з чырвонаармейцамі. Але польскія патрыёты ладзілі супраціў па ўласнай ініцыятыве. Буйныя бітвы адбыліся ў раёне Вільні, Гародня (20-21 верасня), Ашмян, Львова. Упарты супраціў Чырвонае Войска сустрэла на Полесьи - у раёне Кобрына і Пінска. Некалькі вайсковых дывізій і маракі Пінскай флатыліі пад камандаваннем генерала Клееберга вырашылі не ісці ў палон да камуністаў, а прабівацца на дапамогу абаронцам Варшавы. Польскія войскі мужна абаранялі і Брэсцкую крэпасць, здабыць якую нацыстам дапамагла савецкая артылерыя. На працягу дзесяці дзён Заходняя Беларусь і Заходняя Ўкраіна апынуліся пад бальшавіцкай уладай. Войскі вермахта, зламаўшы гераічны супраціў палякаў, яшчэ да прыходу Чырвонага Войска захапілі польскія землі на ўсход ад Варшавы, якія па дамоўленасці былі ў савецкай сферы ўплыву. Але сталіністы з гэтым змірыліся. Акупацыя цэнтральнай Польшчы не дазваляла б савецкую захопніцкую акцыю маскіраваць пад "вызваленчы паход". Гэта акцыя дала б падстава саюзнікам Польшчы - Англіі і Францыі - абвясціць вайну абодвум агрэсарам: Нямеччыны і СССР. Але, адмовіўшыся ад цэнтральнай Польшчы з Люблінам, Модлином, правабярэжнай часткай Варшаўскага ваяводства на карысць гітлераўцаў, Масква запатрабавала наўзамен Літву. Паразуменне было дасягнута і абодва бакі 28 верасня 1939 г. падпісалі новы дадатковы сакрэтны пратакол да дамовы пра сяброўства і дзяржаўных межах, які ўдакладняў сферы ўплыву Нямеччыны і СССР. Немцы змушаны былі пакінуць захопленыя імі Брэст і Брэсцкую крэпасць. Перад адводам сваіх войскаў з горада нямецкі генерал Гейнц Гудэрыян прапанаваў чырвонаму камандаванню правесці сумесны парад савецкіх і нямецкіх войскаў. І ён адбыўся 23 верасня 1939 г. на цэнтральным пляцы Брэста. У вайне з Польшчай было забіта і паранена 2680 чырвонаармейцаў. Сярод ахвяр былі і беларусы. Што да страт польскага боку, то ў баявых дзеяннях яны былі невялікія. Але каля 240 тыс. польскіх вайскоўцаў патрапілі ў савецкі палон, і сярод іх, ізноў жа, былі беларусы.

Катынскі растрэл. Трагічны лёс спасціг амаль 22 тыс. палонных польскага войска. Яны былі расстраляныя па загадзе крамлёўскага кіраўніцтва на чале з Іосіфам Сталином у красавіку 1940 г. У Катынском лесу пад Смаленскам загінуў 4421 чалавек, у Заходняй Беларусі і Ўкраіне - 7306 чалавек, іншыя паклалі галовы ў розных месцах савецкай Расіі (Казельск, Старабельск, Асташково). Сярод ахвяр было нямала выхадцаў Заходняй Беларусі. Толькі ў 1990 г. Масква прызналася ў злачынстве і выдала Польшчы спісы расстраляных. Стаўленне Іосіфа Сталіна да ваеннапалонных змянілася, калі Адольф Гітлер напаў на Савецкі Звяз. Тады яны спатрэбіліся для барацьбы з фашысцкай Нямеччынай. У адпаведнасці з польска-савецкай дамовай, падпісаным 14 жніўня 1941 г., на тэрыторыі СССР фармавалася польскае войска пад камандаваннем генерала Ўладзіслава Андерса, які тады сядзеў у Лубянскай турме, у Маскве. Прыкладна 10% яе асабовага склада прыпадала на беларусаў, якія ішлі пад польскія штандары, каб вырвацца з лагераў. Шматлікія з іх потам і засталіся на ўсё жыццё палякамі.

Развітанне з палякамі. Мала хто думаў, што польскае войска ды лёгка саступіць Беларусь маскоўскім камуністам. Усё памяталі падзеі 1920 гады. Беларускае насельніцтва, безумоўна, цешылася, што польскія прыгнятальнікі разбегліся. Нападзение беларускага і габрэйскага насельніцтва на цывільных палякаў камандзірамі Чырвонага Войска не асуджаліся, але такія інцыдэнты здараліся рэдка. Часцей беларускія хаты рабіліся для палякаў схованкай.

Як заходнія беларусы сустракалі сваіх вызваліцеляў. Шмат хто з беларусаў верыў, што наступіла час далучэння да вольнай і незалежнай Беларусі. У ваколіцах Ліды, Астрыны, Азёр, Лунны, Зэльвы, Іванава беларускае і габрэйскае насельніцтва нават падтрымала Чырвонае Войска зброяй. Такія выступы звычайна загадзя рыхтаваліся мясцовымі камуністамі. Скідальскім актывістам разам з уцекачамі з польскага войска ўдалося захапіць горад да прыходу чырвонаармейцаў і абвясціць там савецкую ўладу. Але неўзабаве ў Скідаль увайшоў польскі полк, які aдступаў з-пад Вільні на Гародню, і камуністаў разагнаў. Загінула 5-6 чалавек. Тым не менш масавых усенародных паўстанняў не было, як пра тое пісалі бальшавікі. Большасць насельніцтва выявіла абыякавасць і нерашучасць, чакала далейшага развіцця падзей. Былі выпадкі, калі чырвонаармейцаў сустракалі хлебам і соллю, кветкамі, выстаўляліся трыумфальныя варот, Галоўнымі ініцыятарамі радаснага прывітання па стандартным сцэнары выступалі былыя чальцы КПЗБ. Іх тады налічвалася больш за сем тысяч. Чырвонаармейцаў падтрымлівалі найбяднейшыя пласты заходнебеларускага грамадства, якія савецкую ўладу ўспрымалі як сваю. Ужо падчас ваенных дзеянняў спантанна ўзнікалі рэвалюцыйныя сялянскія камітэты (рэўкамы), а, у адпаведнасці з загадамі камандзіра войскаў Беларускага фронту Міхася Кавалёва, у павятовых і абласных цэнтрах ствараліся часавыя ўправы, арганізоўваліся народная міліцыя і працоўная гвардыя. Не чакаючы афіцыйнага дазволу, яны дзялілі зямлю і маёмасць памепгчыкаў паміж сялянамі, пераймалі кіраўніцтва прадпрыемствамі. Тады і сярод інтэлектуалаў не было яшчэ належнага ўсведамлення савецкай небяспекі. Асобы, дасведчаныя ў сталінскіх метадах кіравання, разглядалі прыход Чырвонага Войска як меншае зло ў параўнанні з нацысцкай акупацыяй. Некаторыя лічылі савецкую прысутнасць часавай і спадзяваліся, што ў итогe нямецка-савецкай вайны Нямеччына дапаможа ў будаўніцтве беларускай дзяржаўнасці.

Інкарпарацыя Заходняй Беларусі ў бальшавіцкую дзяржаву

Міф пра шчаслівае ўз'яднанне. Маскоўскія ідэолагі ўсхвалялі вызваленчую місію Чырвонага Войска, абвяшчалі пачатак новай эры ў гісторыі беларускага народа, эры нацыянальнага адзінства пад кіраўніцтвам ленінска-сталінскай камуністычнай партыі. Для ідэалагічнай апрацоўкі насельніцтва выкарыстоўваліся ацалелыя пад польскай акупацыяй камуністы і нацыянальныя дзеячы. У прапагандысцкіх мэтах спачатку змяншаліся дзяржаўныя падаткі і кошты на прамтавары. Праўда, у першыя месяцы свайго існавання новая ўлада і па сутнасці рабіла карысныя справы для збяднелага беларускага сялянства. Яно атрымлівала канфіскаваныя землі, крэдыты, вольны доступ у лясы і магчымасць навучаць сваіх дзяцей на роднай мове.

Адміністрацыйнае парадкаванне. У канцы кастрычніка 1939 г. у Беластоку адбыўся Народны (Нацыянальны) збор. Выбары праходзілі ва ўмовах ваеннага кантролю, а вынікі іх былі вядомыя загадзя. Склад дэпутатаў старанна падбіраўся. Таму яны аднадушна прагаласавалі і за абвяшчэнне ў Заходняй Беларусі савецкай улады, і за аб'яднанні яе з БССР у адзінай беларускай дзяржаве, і за ўваходжанне ў склад СССР, і за нацыяналізацыю зямлі, фабрык, заводаў, банкаў. Зразумела, што пералічаныя "просьбы працоўных" былі задаволеныя як Вярхоўным Радам СССР, ды і Вярхоўным Радам БССР (лістапад 1939 г.). Замест былога адміністрацыйнага дзялення на тэрыторьгі былой Заходняй Беларусі ствараліся пяць вобласцяў: Баранавіцкая, Беластоцкая, Брэсцкая, Вілейская і Пінская. 19 лістапада 1939 г. адбылося размежаванне раёнаў БССР і УССР. Частка праводзілася па лініі былых Менскай, Гарадзенскай і Валынскай губерняў.

Знішчэнне "антысавецкіх элементаў". Імі лічыліся прадстаўнікі былой польскай адміністрацыі, вайсковыя асаднікі, чальцы некамуністычных партый і аб'яднанняў, фабрыканты і абшарнікі. Арэсты пачаліся ўжо ў кастрычніку 1939 г. Масавую дэпартацыю жыхароў Заходняй Беларусі органы НКУС правялі ў чатыры этапы: у лютым, красавіку і чэрвені 1940 г., а потым у чэрвені 1941 г. У яе ходзе, па афіцыйных звестках, патрывала каля 150 тыс. чалавек, з якіх каля 120 тыс былі высланыя ў Сібір, Казахстан і іншыя неабжытыя месцы Савецкага Звяза, некаторых перамясцілі ў межах рэспублікі далей ад дзяржаўнай мяжы. Спасылкі з Заходняй Беларусі былі не толькі запланаваныя. "Ворагаў народа" безупынна вышуквалі і вывозілі. Не пакідаліся на месцы і польскія ўцекачы, пераважна габрэі, якія ратаваліся ад нацыстаў. У лютым 1940 г. іх налічвалася ў Заходняй Беларусі каля 73 тысяч. Па некаторых звестках, усяго з Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны з верасня 1939 г. па чэрвень 1941 г. было вывезена ў Сібір, Казахстан і іншыя месцы больш за мільён чалавек (з улікам ваеннапалонных). Сярод іх на першым месцы былі палякі (больш за 700 тыс), украінцы (217 тыс), беларусы і ды званыя палешукі (91 тыс), габрэі (83 тыс), рускія і літоўцы (20 тыс). Большасць з іх загінулі па дарозе і ў спасылцы ад холаду і голаду. Бальшавікі вывезлі з некаторых заходнебеларускіх раёнаў у спасылку кожную трэцюю польскую сям'ю.

Камуністычныя ўлады намагаліся змяніць этнічны склад заходнебеларускага насельніцтва і адначасова назаўжды спыніць польскія прэтэнзіі на "крэсы ўсходнія". Пасля канчатка прапагандысцкай кампаніі беларускія камуністы і нацыянальная інтэлігенцыя Заходняй Беларусі сталі непатрэбныя. I іх пачалі арыштоўваць па загадзя складзеных спісах. Пад арэст падпадалі таксама кулакі, дробныя рамеснікі і гандляры. 16 лістапада 1939 г. савецкі ўрад дамогся ад Нямеччыны дазволу жыхарам акупаваных польскіх тэрыторый перасяляцца ў СССР. Але той, хто ўцякаў ад нацыстаў, трапляў у кіпцюры камуністаў. Па падліках амерыканскага даследніка Яна Гроса, за 1939-1941 гг. сталіністы загубілі амаль у тры разы больш жыхароў былой Польскай дзяржавы, чым фашысты. I гэта пры ўсім тым, што пад савецкім кантролем (Заходняя Беларусь і Заходняя Ўкраіна) польскіх падданак апынулася амаль удвая меней, чым пад нямецкай акупацыяй (Генеральная губерня).

Нараджэнне польскага супраціву. Ужо ў верасні-кастрычніку ў Заходняй Беларусі, як і ў Заходняй Украіне, паўстала польскае антысавецкае падполле. Яно падпарадкоўвалася свайму эміграцыйнаму ўраду на чале з генералам Уладзіславам Сікорскім, якое знаходзілася спачатку ў Парыжы, а з 1940 г. у Лондане. Падпольныя арганізацыі аб'ядналіся ў агульнапольскі Звяз узброенай барацьбы. Ставілася мэта ўзнавіць незалежную польскую дзяржаву ў межах 1939 гады.

Рабаванне краіны. Чырвонаармейцы нечакана для сябе ўбачылі на заходнебеларускіх землях брукаваныя дарогі, заможныя вёскі, багатыя кірмашы - і тая выява жабрацкага боку, пра які казалі савецкія ідэолагі, імгненна знікаў. Абутыя ў брызентавыя чаравікі з абмоткамі, апранутыя ў падношанае абмундзіраванне, сталінскія байцы і афіцэры хапалі ўсё, што маглі. На ўсход пасыпаліся пасылкі. У Менску і іншых гарадах БССР ішоў бойкі гандаль "польскімі" таварамі. Па захопленых землях блукалі эмісары расійскіх музеяў, якія вывозілі беларускія скарбы. Шмат каштоўных рэчаў з абшарніцкіх маёнткаў нарабаваў у 1940 г. Маскоўскі гістарычны музей. Цэнтральны антырэлігійны музей у Маскве вывез у тым жа хопіць з Пінска два вагоны старадаўніх рукапісаў і кніг (больш за 30 тыс), якія захоўваліся ў бібліятэцы Пінскай каталіцкай семінарыі. Мясцовае камуністычнае ўлада падзяліла скарбы Нясвіжскага замка Радзівілаў. Частка іх патрапіла ў Менск, а адтуль стараннямі нацыскіх акупантаў - у Нямеччыну. Па падліках ужо згаданага Яна Гроса, матэрыяльныя страты ад двухгадовага савецкага панавання на заходнебеларускіх землях склалі болып за два мільярды польскіх злотых.

Савецкая адміністрацыя. Пад рэпрэсіі падпалі практычна ўсе палякі і беларусы, якія знаходзіліся на польскай дзяржаўнай службе, нават леснікі. Для іх замены патрабаваўся вялікі кантынгент утвораных і дасведчаных людзей. Але бальшавіцкае кіраўніцтва зусім не давярала мясцоваму насельніцтву - нават пасля яго "Чысткі". Да 1941 г. у КП(б)Б змаглі ўступіць толькі 46 былых чальцоў заходнебеларускай, польскай і заходнеўкраінскай кампартый. Звычайна іх лічылі агентамі польскай контрвыведкі і прымалі ў кампартыю Беларусі толькі тады, калі гэтыя "польскія шпіёны" змаглі сабраць рэкамендацыі ад пяці бальшавікоў з дарэвалюцыйным стажам.

Новыя грамадзяне БССР патрапілі ў разрад людзей другога гатунку. Іх здольнасці і талент заставаліся незапатрабаванымі бальшавіцкімі ўладамі. На кіраўнічыя пасады падрыхтоўваліся працаўнікі з усходніх абласцей рэспублікі. На пачатку 1940 г. выйшаў загад пра адпраўку туды больш 17 тыс. апаратчыкаў. Да канца года лічба мабілізаваных дасягнула 31 тыс. чалавек. Звычайна гэта былі не лепшыя кіраўнікі, ад якіх пазбаўляліся на старым месцы працы. Аднак дасланых усё адно бракавала, і тады ў шматлікіх заходніх беларусаў упершыню паўстала магчымасць пакіраваць сваім бокам. Праўда, у склад савецкай адміністрацыі як больш утвораныя пераважна траплялі палякі і габрэі.

Саветызацыя эканамічнага жыцця. Адразу пасля канчатка савецка-польскай вайны бальшавіцкае кіраўніцтва Беларусі пачало распаўсюджваць на заходнія землі савецкія парадкі. Польская драбяза адмянялася амаль без замены іх на савецкія, грашовыя ўклады ў ашчадных касах і банках, у тым ліку працоўныя ўклады, канфіскоўваліся. Уводзіўся дзяржаўны гандаль - і крамы імгненна пусцелі. Нацыяналізавалася прамысловасць. Ствараліся рамесніцкія кааператывы, якія руйнавалі местачковую дробную вытворчасць. Беспрацоўныя рамеснікі ішлі на дзяржаўныя прадпрыемствы, рэканструяваліся і пачыналі працаваць у тры змены, ці ехалі на прадпрыемствы ўсходняй Беларусі. Сяляне перыядычна прыцягваліся на будаўніцтва ваенных аб'ектаў. Беспрацоўе знікла. Людзі маглі зарабіць драбязу, толькі не заўсёды на іх можна было набыць неабходныя тавары, якіх бракавала. Далучаныя землі падпадалі пад кампанію знішчэння сяліб. За 1940 г. па ўсёй Беларусі было ліквідавана каля 52 тыс. хутарскіх гаспадарак. Ствараліся саўгасы і калгасы. Праўда, паляўнічых калгаснага жыцця знаходзілася мала. Дыслакаванае ў заходніх абласцях памежнае войска стварала попыт на харчовыя прадукты і давала сялянам магчымасць заробку. Да савецка-нямецкай вайны пераважна прымусам удалося калектывізаваць усяго каля 2% сялянскіх гаспадарак. Забаранялася наймаць працоўную сілу, здаваць зямлю ў арэнду. 3 1941 г. у аднаасобнікаў пачалі абразаць землі, пакідаючы ім не больш за 10-16 гектараў (такіх заможных гаспадарак набралося больш за 37 тысяч). Адрэзаныя землі раздаваліся беднякам. Паміж імі падзялялася і маёмасць 25 тыс. высланых з Беларусі асаднікаў, частка абшарніцкіх земляў. Уводзілася бясплатнае медыцынскае абслугоўванне.

Беларусь у пачатковы перыяд Вялікай Айчыннай вайны

Рыхтуючыся да нападу на СССР, фашысты ў канцы 1940 г. распрацавалі план «Барбароса», па якім разлічвалі яшчэ да наступу зімы разграміць асноўныя сілы Чырвонага Войска і пераможна скончыць вайну. Нямеччына паступова перакідала свае войскі на тэрыторыю Польшчы, бліжэй да мяжы СССР. На мяжы з Беларуссю германскае ваеннае камандаванне да пачатку вайны сканцэнтравала самую магутную групоўку войскаў «Цэнтр», якая налічвала 50 дывізій, 1800 танкаў, 14300 прылад і мінамётаў, 1680 баявых самалётаў, 820 тыс. салдат і афіцэраў. З савецкага боку гэтым сілам супрацьстаялі войскі Заходняй Адмысловай ваеннай акругі, які з 22 чэрвеня 1941 г. стаў звацца Заходнім фронтам. Ён меў у сваім складзе 44 дывізіі, 3 брыгады, 8 умацаваных раёнаў і Пінскую ваенную флатылію, 2202 танка, 10087 прылад і мінамётаў, 1909 баявых самалётаў. Агульная колькасць войскаў Заходняга фронта складала 672 тыс. салдат і афіцэраў. Пра намеры Гітлера пошасць на савецкі Звяз папярэджвалі выведнікі, перабежчыкі, якія звалі дакладную дату фашысцкага нападу. Тым больш дзіўным была заява ТАСС 14 чэрвеня 1921 г. пра тое, што чуткі пра хуткі напад на СССР хлуслівыя і правакацыйныя. Менавіта ў гэты дзень Гітлер сабраў у Берліне ўсіх камандуючых групамі войска, каб выслухаць іх даклады пра завяршэнне падрыхтоўкі да вайны. На гэтай нарадзе Г. Гудэрыян заявіў, што яму запатрабуецца 5-6 дзён, каб дайсці да Менска.

Досвіткам 22 чэрвеня 1941 г. германскія войскі перасеклі мяжу СССР. Карыстаючыся бязладнасцю чыгуначнікаў, камандаванні Брэсцкага гарнізона, немцы перакінулі з-за Буга эшалон з апламбаванымі вагонамі, у якіх былі ўзброеныя салдаты і афіцэры, на станцыю Брэст-Заходні. Яны занялі станцыю і частка горада, пакінуўшы ў тыле памежнікаў і вайскоўцаў у крэпасці. Няздольнасць камандавання прадбачыць ход ваенных дзеянняў выявілася і ў месцаванні вайсковых злучэнняў Заходняга фронта ў Беластоцкім выступе. З 26 дывізій першага эшалона тут было сканцэнтравана 19, у тым ліку ўсе танкавыя і матарызаваныя. 10-я войска павінна была трымаць абарону ў цэнтры - найболей моцная. Па флангах стаялі 3-я і 4-я войскі - больш слабыя. Немцы пра гэта добра ведалі і наступ пачалі з флангаў. У першы дзень вайны 4-я група Гоппнера прадрала фронт 3-й войскі і ў прарыў уварваўся корпус Манштейна, да вечара 22 чэрвеня 3 дывізіі Чырвонага Войска былі безуважлівыя, а 5 іншых панеслі страты да 70% асабовага склада. 14 мехкорпус у раёне Пружаны - Кобрын у гэты ж дзень быў амаль цалкам знішчаны. Тут загінула около14 тыс. савецкіх салдатаў.

У ноч з 22 на 23 чэрвеня камандуючы фронтам Паўлаў спрабаваў арганізаваць контрнаступленне, але гэта прывяло да велізарных страт жывой сілы і тэхнікі. 23 і 24 чэрвеня загінулі 6-й і 11-й мехкорпуса. Камандаванне фронтам распачало спробы затрымаць наступ немцаў у раёне Полацак - Віцебск. І гэта спроба была беспаспяховай. 25 чэрвеня да паўночнага ўсходу ад Слоніма танкі Гудэрыяна і Гота завяршылі асяроддзе частак, якія адыходзілі ад Беластока. 26 чэрвеня немцы захапілі Баранавічы, а 27 - большасць частак Заходняга фронта патрапілі ў новае асяроддзе ў раёне Наваградка. 11 дывізій 3-й і 10-й войскаў былі знішчаны.

26 чэрвеня 1941 г. нямецкія механізаваныя часткі падышлі да Менска. Войскі 13 войскі ўтрымлівалі межы да 28 чэрвеня. Гераічна ваявалі войскі 100 стралковай дывізіі генерал-маёра І.М. Русиянова ў раёне Острошицкого мястэчка. Да вечара 28 чэрвеня нямецкія войскі занялі Менск. Адыходзячы на ўсход, часткі Чырвонага Войска вялі цяжкія абарончыя баі. Усе нягоды абароны краіны былі ўскладзены на плечы простых салдатаў. Толькі 29 чэрвеня была дадзена дырэктыва СНК СССР і ЦК ВКП(б) партыйным і савецкім арганізацыям прыфрантавых абласцей, у адпаведнасці з якой праводзілася дадатковая мабілізацыя ў Чырвонае Войска. У чэрвені - жніўні было мабілізавана больш 500 тыс. жыхароў Беларусі.

Для барацьбы з варожымі дыверсантамі і парашутыстамі ствараліся знішчальныя атрады. У сярэдзіне ліпеня было створана 78 знішчальных батальёнаў. Для дапамогі войска было створана больш 200 фармаванняў народнага апалчэння. Ва ўсходнія раёны СССР было эвакуявана больш 1,5 млн. чалавек, вывезена абсталяванне 124 прадпрыемстваў, 5 тыс. трактароў, 674 тыс. галоў скаціны. Ва ўсходнія раёны краіны былі эвакуяваны калектывы 60 навукова-даследчых інстытутаў і лабараторый, 6 тэатраў, больш 20 вышэйшых і сярэдніх адмысловых устаноў, 190 дзіцячых устаноў. Напачатку ліпеня 1941 г. савецкае камандаванне распачало спробу стварэння лініі абароны ўздоўж Заходняй Дзвіны і Дняпра. Тры дня ішлі баі ў Барысаве. 14 ліпеня пад Оршай упершыню былі ўжыты рэактыўныя мінамёты. Жорсткія баі разгарнуліся ў раёне Бабруйска. З 3 па 28 ліпеня працягвалася абарона Магілёва. Толькі падчас 14-гадзіннікавага бою на Буйницком поле было знішчана 39 танкаў і бронетранспарцёраў суперніка. Цяжкія баі 12-19 жніўня ішлі за Гомель. Да пачатку верасня 1941 г. уся тэрыторыя Беларусі была акупавана нямецкімі войскамі.

Падчас абарончых баёў войска Чырвонага Войска страцілі 1,5 млн. чалавек, 10 тыс. прылад і мінамётаў, 5 тыс. танкаў і 2 тыс. самалётаў. Нягледзячы на цяжкія страты, савецкія ваяры самааддана ваявалі, здзяйснялі бяспрыкладныя подзвігі. У раёне Гародні застава памежнікаў адбівала напады фашыстаў на працягу дзесяці гадзін. Да канца чэрвеня 1941 г. устойліва ваяваў гарнізон Брэсцкай Крэпасці. У першыя дні вайны экіпаж капітана Н.Д. Гастелло накіраваў свой падбіты самалёт на скупнасць варожай тэхнікі і жывой сілы. Таранілі варожыя самалёты ў першыя гадзіны вайны лётчыкі П.С. Рябцев над Брэстам, А.С. Данілаў у раёне Гародні, С.М. Гудимов у раёне Пружан, Д.В. Кокарев.

Катастрофа Чырвонага Войска напачатку войны была следствам існавання ў краіне цвёрдага таталітарнага рэжыму. Адной з чыннікаў гэтай катастрофы была некампетэнтнасць, самаўпэўненасць партыйнага, дзяржаўнага апарата ў цэнтры і на месцах. Кіраўніцтва БССР у першыя дні вайны заклікала насельніцтва захоўваць спакой, пераконвала людзей, што вораг не пройдзе. Прымаліся пастановы пра барацьбу з «панікёрамі». У гэта ж час рыхтаваліся эшалоны для эвакуацыі супрацоўнікаў ЦК і дзяржаўных органаў. За тры дня да акупацыі, у трагічны для народа перыяд, кіраўнікі рэспублікі, не абвясціўшы агульнай эвакуацыі, таемна ў ноч з 24 на 25 чэрвеня пакінулі горад. Абарона заходніх ваенных акруг апынулася непадрыхтаванай. У выніку рэпрэсій ваенных кадраў у другой палове 30-х гг. было знішчана каля 40% найболей падрыхтаваных, дасведчаных афіцэраў, генералаў, маршалаў. Маршал А.М. Васілеўскі пасля заявіў, што без рэпрэсій 1937 г., магчыма, войны 1941 г. не было б наогул.

Акупацыйны рэжым на тэрыторыі Беларусі

Захапіўшы тэрыторыю Беларусі, гітлераўцы ўсталявалі тут акупацыйны рэжым, так званы «новы парадак». Па плане «Ост» меркавалася пакінуць у Беларусі толькі 25% насельніцтвы для выкарыстання ў якасці працоўнай сілы. Астатнія 75% падлягалі знішчэнню ці высыланню. Было ўсталявана новае адміністрацыйнае дзяленне Беларусі. Усходняя частка была аднесена да «вобласці армейскага тылу». Улада тут ажыццяўлялася ваеннымі і паліцэйскімі органамі, падпарадкаванымі штабу групы войскаў «Цэнтр». Паўднёвая частка Беларусі па лініі 20 км паўночней чыгункі Брэст-Гомель была аднесена да рэйхскамісарыята Ўкраіны. Паўночна-усходнюю частку немцы ўключылі ў склад Прусіі і генеральнай акругі «Літва». Пакінутая 1/3 тэрыторыі Беларусі - Баранавіцкая, Вілейская, Менская (без усходніх раёнаў), паўночныя раёны Брэсцкай, Пінскай і Палескай абласцей - увайшла ў склад генеральнай акругі Беларусь, які быў уключаны ў рейсхкомиссариат «Остланд» з рэзідэнцыяй у г. Рызе і паасобны на 10 акруг. На чале гэтых акруг стаялі нямецкія службоўцы (гебiтскaмiсары). Дапаможную ролю гулялі мясцовыя ўстановы - управы, на чале якіх стаялі прызначаныя гітлераўцамі бургамістры, старасты, войты.

Так званы «новы парадак» падтрымліваўся ўзброенымі фармаваннямі СС (ахоўныя атрады), СА (штурмавыя атрады), паліцыяй бяспекі і службай бяспекі СД, гестапа, таемнай палявой паліцыяй, контрразведыватель-ными органамі «Абвера», жандармерыяй і інш. Былі створаны адмысловыя аператыўныя групы (айнзацгруппы) для барацьбы з партызанамі і падпольшчыкамі.

На тэрыторыі Беларусі дзейнічала 260 лагераў смерці, іх філіялаў і аддзяленняў. Толькі ў Тросцянецкім лагеры смерці было знішчана 206500 чалавек. Ва ўсіх гарадах былі организованны гета для габрэяў. Адным з найболей буйных было Менскае гета, у якім было знішчана каля 100 тыс. габрэяў. За перыяд акупацыі акупанты правялі ў Беларусі больш 140 буйных карных аперацый супраць партызан і мірных жыхароў. Падчас 28 такіх аперацый толькі ў 1942-1943 гг. карнікамі было забіта 70 тыс. чалавек. Карнікамі было знішчана звыш 5295 населеных пунктаў, у тым ліку 628 спалілі разам з жыхарамі. У перыяд вайны ў Беларусі загінула 2 млн. 200 тыс. чалавек, 380 тыс. жыхароў было вывезена ў Нямеччыну.

Каб паставіць на службу рэйху эканоміку Беларусі, акупанты арганізавалі працу прамысловых прадпрыемстваў. Яны правялі рэгістрацыю працаздольнага насельніцтва. Працоўны дзень працягваўся 12 гадзін. Заработная плата была мізэрнай. Нават за малаважнае непаслушэнства працоўнага маглі адправіць у канцлагер. Увесну 1942 г. на тэрыторыі генеральнай акругі Беларусі была праведзена зямельная рэформа. Усе калгасы былі распушчаны, а іх землі перайшлі ў сямейнае карыстанне сялян у рамках так званых зямельных кааператываў. На тэрыторыі ўсходняй часткі Беларусі калгасы яшчэ доўга захоўваліся. Нямецкую адміністрацыю ў Беларусі з 17 ліпеня 1943 г. па 22 верасня 1943 г. узначальваў генеральны камісар (гауляйтер) В. Кубе. Пасля таго, як Е. Мазаник і М. Осипова прывялі прысуд партызан у выкананне, генеральны камісарыят узначаліў генерал паліцыі К. Готберг. В. Кубе імкнуўся прыцягнуць да супрацоўніцтва мясцовых жыхароў у рамках дапаможных органаў кіравання і паліцыі. 22 кастрычніка 1941 г. была створана Беларуская народная самадапамога (БНС), узначаленая доктарам І. Ермаченко. Яна ўзяла на сябе функцыі па забеспячэнні якое патрабуе насельніцтва, мела права арганізоўваць прытулкі, медыцынскія ўстановы, праводзіць культурныя мерапрыемствы, выдаваць кнігі, часопісы на беларускай мове. 29 чэрвеня 1942 г. было абвешчана пра стварэнне Беларускага корпуса самаабароны (БКС). З чэрвеня 1942 г. па красавік 1943 г. было створана 20 батальёнаў. Яны былі слаба ўзброены, не рваліся ў бой, лёгка паддаваліся прапагандзе партызан. Увесну 1943 г. атрады БКС былі расфармаваны.

22 чэрвеня 1943 г. быў створаны Звяз беларускай моладзі (СБМ). Вышэйшым органам СБМ быў Цэнтральны штаб на чале з М. Ганько і Н. Абрамовой. Задачай гэтай арганізацыі было выхаванне моладзі ў духу гитлерюгенда, падрыхтоўка яе да працы на ваенных заводах Нямеччыны і службе ў ваенна-дапаможных частках Вермахта. Чальцы арганізацыі насілі адмысловую форму. СБМ налічваў у 1944 г. 12635 чалавек. Каля 5 тыс. з іх былі накіраваны на працу і вучобу ў Нямеччыну.

У снежні 1943 г. была створана Беларуская цэнтральная радая (БЦР). Прэзідэнтам БЦР быў прызначаны Р. Астроўскі. Рада стала дарадчым органам. Ёй фармальна акупацыйныя ўлады перадалі сацыяльнае забеспячэнне, культуру і адукацыя. 23 лютага Готберг выдаў загад пра стварэнне Беларускай краявой абароны (БКО) і даручыў БЦР правесці мабілізацыю мужчынскага насельніцтва 1908-1924 гг. нараджэнні. На канец красавіка 1944 г. было сфармавана 45 батальёнаў, якія налічвалі каля 30 тыс. чалавек. Галоўнай задачай БКО была барацьба разам з паліцыяй супраць партызан. Аднак створаныя батальёны не апраўдалі надзей немцаў. Пасля вызвалення Беларусі частка фармаванняў БКО апынуліся ў Нямеччыне. Па розных крыніцах, коллаборационистское рух у Беларусі налічвала 80-100 тыс. чалавек, значная частка з іх была залучана ў розныя фармаванні немцаў .